Celiakia jest przewlekłą chorobą autoimmunologiczną, w której spożycie glutenu prowadzi do uszkodzenia błony śluzowej jelita cienkiego. Schorzenie może występować zarówno u dzieci, jak i u dorosłych, a jego obraz kliniczny bywa bardzo zróżnicowany: od typowych objawów jelitowych po niespecyficzne symptomy ogólnoustrojowe. Szacuje się, że na celiakię choruje około 0,75-1,6 proc. populacji, choć część przypadków pozostaje nierozpoznana [1].
Spis treści:
Celiakia to choroba trzewna będąca autoimmunologiczną chorobą ogólnoustrojową wywoływaną przez produkty zawierające gluten, czyli białko obecne przede wszystkim w ziarnach zbóż, w tym w pszenicy, jęczmieniu i życie. U osób predysponowanych genetycznie kontakt z glutenem prowadzi do nieprawidłowej odpowiedzi immunologicznej, której konsekwencją jest stan zapalny oraz stopniowy zanik kosmków jelitowych [1,2].
Uszkodzenie kosmków jelitowych zaburza proces wchłaniania składników odżywczych, co może prowadzić do niedoborów witamin i mikroelementów. Choroba może rozwijać się w każdym wieku, a jej przebieg zależy od wielu czynników, m.in. genetycznych i środowiskowych [3].
Rozwój celiakii jest wynikiem współdziałania czynników genetycznych i środowiskowych. Kluczową rolę odgrywa obecność określonych wariantów genów układu zgodności tkankowej HLA, przede wszystkim HLA-DQ2 i HLA-DQ8 [4].
Jednak sama predyspozycja genetyczna nie jest wystarczająca do rozwoju choroby. Do jej aktywacji konieczna jest ekspozycja na gluten, a także prawdopodobnie inne czynniki środowiskowe, takie jak zmiany mikrobioty jelitowej, infekcje czy sposób żywienia we wczesnym dzieciństwie [4].
Celiakia ma wyraźny komponent genetyczny. U krewnych pierwszego stopnia osób chorujących ryzyko zachorowania jest kilkukrotnie wyższe niż w populacji ogólnej i może wynosić około 7-11 proc. [5]. Oznacza to, że w rodzinach osób z rozpoznaną celiakią często zaleca się badania przesiewowe, zwłaszcza w przypadku występowania objawów sugerujących chorobę.
Obraz kliniczny celiakii jest bardzo zróżnicowany. U części pacjentów dominują objawy ze strony przewodu pokarmowego, u innych natomiast pojawiają się symptomy pozajelitowe. Warto podkreślić, że choroba może przez wiele lat przebiegać skąpoobjawowo lub bezobjawowo, co utrudnia jej wczesne rozpoznanie.
Do najczęstszych objawów ze strony przewodu pokarmowego należą:
Objawy te wynikają głównie z uszkodzenia kosmków jelitowych oraz zaburzeń trawienia i wchłaniania.
Celiakia może manifestować się także poza przewodem pokarmowym. Objawy pozajelitowe wynikają przede wszystkim z przewlekłego stanu zapalnego oraz niedoborów składników odżywczych spowodowanych zaburzeniami wchłaniania.
Do częstych objawów pozajelitowych celiakii zaliczają się:
U dzieci spożywanie glutenu wiąże się z manifestacją typowych objawów jelitowych, takich jak biegunka, zahamowanie wzrostu czy niedożywienie. U osób dorosłych natomiast choroba częściej przyjmuje postać atypową, z dominacją objawów pozajelitowych lub bardzo dyskretnych, często trudnych do rozpoznania symptomów [7]. Ta różnorodność kliniczna sprawia, że diagnostyka celiakii wymaga czujności zarówno ze strony pacjenta, jak i lekarza.
Współczesna klasyfikacja wyróżnia kilka postaci celiakii, które różnią się obrazem klinicznym i stopniem nasilenia zmian w jelicie. Podział ten pomaga lekarzom lepiej dopasować leczenie oraz monitorowanie choroby.
Najczęściej wyróżnia się następujące postacie celiakii:
celiakia klasyczna – jest to postać choroby, w której dominują objawy zespołu złego wchłaniania. Pacjenci najczęściej zgłaszają przewlekłą biegunkę, spadek masy ciała, niedożywienie oraz niedobory witamin i składników mineralnych. Ta forma celiakii częściej rozpoznawana jest u dzieci [2,8];
celiakia nietypowa – w tej postaci objawy ze strony przewodu pokarmowego są słabo nasilone lub nieobecne. Choroba manifestuje się głównie objawami pozajelitowymi, takimi jak niedokrwistość z niedoboru żelaza, przewlekłe zmęczenie, osteoporoza czy bóle stawów [1-2,8];
celiakia bezobjawowa (niema, subkliniczna) – pacjenci nie odczuwają wyraźnych dolegliwości, mimo że w badaniach laboratoryjnych i histopatologicznych stwierdza się cechy choroby. Rozpoznanie często następuje przypadkowo, np. podczas badań przesiewowych u osób z grup ryzyka [8];
celiakia potencjalna – w tej postaci stwierdza się obecność przeciwciał w badaniach serologicznych, jednak biopsja jelita cienkiego nie wykazuje jeszcze typowych zmian. U części pacjentów choroba może rozwinąć się w pełnoobjawową celiakię w późniejszym czasie [2,8];
celiakia skórna (opryszczkowate zapalenie skóry, choroba Duhringa) – jest to szczególna postać choroby związana z występowaniem charakterystycznych problemów skórnych w postaci zmian, najczęściej swędzących pęcherzyków i grudek. Zmiany lokalizują się zwykle na łokciach, kolanach, pośladkach i skórze głowy, a ich leczenie również opiera się na diecie bezglutenowej [9].
Jak widać, ze względu na zróżnicowany przebieg celiakii, a także mnogość możliwych przyczyn, szczegółowa diagnostyka celiakii pozwala na wdrożenie skuteczniejszego leczenia (farmakologicznego i niefarmakologicznego), a także złagodzenie objawów.
Diagnostyka celiakii odbywa się w kilku etapach. Podstawą jest oznaczenie swoistych przeciwciał w surowicy krwi, zwłaszcza przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej klasy IgA [2]. Jeżeli wynik tych badań wskazuje na obniżenie miana przeciwciał, konieczne może okazać się wykonanie oznaczeń przeciwciał klasy IgG, w tym przeciwko deaminowanemu peptydowi gliadyny, transglutaminazie tkankowej oraz endomysium mięśni gładkich.
W przypadku dodatnich wyników badań serologicznych zwykle wykonuje się gastroskopię z biopsją dwunastnicy, która pozwala ocenić stopień uszkodzenia kosmków jelitowych.
Podstawową i obecnie jedyną skuteczną metodą leczenia celiakii jest ścisła dieta bezglutenowa prowadzona przez całe życie. Polega ona na całkowitym wykluczeniu produktów zawierających gluten, w tym pszenicę, jęczmień i żyto, a także tych o niskiej zawartości glutenu [10-11].
Szczególną uwagę warto zwrócić na owies, który choć naturalnie nie zawiera glutenu i może być włączany do diety bezglutenowej, w praktyce często bywa zanieczyszczony innymi zbożami zawierającymi gluten podczas uprawy, transportu lub przetwarzania. Dlatego osoby z celiakią powinny wybierać wyłącznie certyfikowany owies bezglutenowy.
Jak podkreśla Elena F. Verdu, gastroenterolog z McMaster University, dla większości osób z celiakią czysty, niezanieczyszczony owies może być bezpiecznym elementem diety bezglutenowej i pomaga zwiększyć jej wartość odżywczą oraz różnorodność [13].
Przestrzeganie diety prowadzi zwykle do stopniowej regeneracji kosmków jelitowych oraz ustąpienia objawów klinicznych. W praktyce oznacza to konieczność uważnego czytania etykiet produktów spożywczych i unikania zanieczyszczenia glutenem w trakcie przygotowywania posiłków [10-11].
Do produktów bezglutenowych zaliczają się m.in. produkty mleczne (np. jogurt naturalny i mleko), soki owocowe, świeże i suszone owoce, świeże warzywa, nieprzetworzone mięso, ryby, a także rośliny strączkowe. Warto również zdecydować się na wybór zbóż naturalnie bezglutenowych, takich jak ryż, gryka, kukurydza, amarantus i komosa ryżowa.
W niektórych przypadkach, zwłaszcza na początku leczenia, konieczna może być suplementacja w celu uzupełnienia niedoborów witamin i składników mineralnych.
Dietetyk kliniczny odgrywa istotną rolę w procesie leczenia celiakii, szczególnie w zakresie edukacji żywieniowej i wdrożenia diety bezglutenowej. Specjalista pomaga pacjentowi zrozumieć zasady eliminacji glutenu, prawidłowo czytać etykiety produktów spożywczych oraz unikać ryzyka zanieczyszczenia glutenem w codziennej diecie.
Wsparcie dietetyczne obejmuje także ocenę sposobu żywienia i ewentualnych niedoborów składników odżywczych, które mogą występować w wyniku wcześniejszych zaburzeń wchłaniania. Regularna współpraca z dietetykiem może ułatwić długoterminowe przestrzeganie zaleceń dietetycznych oraz poprawę jakości życia pacjenta.
Celiakia nie jest tym samym co nietolerancja glutenu niezwiązana z celiakią. W celiakii dochodzi do reakcji autoimmunologicznej oraz uszkodzenia błony śluzowej jelita cienkiego. Natomiast w nadwrażliwości na gluten objawy mogą być podobne, ale nie obserwuje się charakterystycznych przeciwciał ani zaniku kosmków jelitowych.
Rozróżnienie tych dwóch stanów jest istotne, ponieważ celiakia wymaga ścisłej i trwałej diety bezglutenowej.
Nieleczona celiakia może prowadzić do licznych powikłań wynikających z przewlekłego stanu zapalnego i zaburzeń wchłaniania.
Do najważniejszych należą:
Dlatego wczesne rozpoznanie choroby i wdrożenie diety bezglutenowej ma istotne znaczenie dla długoterminowego zdrowia pacjentów [12].
Celiakia jest przewlekłą chorobą autoimmunologiczną wywoływaną przez gluten u osób predysponowanych genetycznie. Jej objawy mogą być bardzo różnorodne – od typowych dolegliwości jelitowych po symptomy pozajelitowe, takie jak niedokrwistość czy zmęczenie.
Podstawą diagnostyki są badania serologiczne oraz biopsja jelita cienkiego, a jedyną skuteczną metodą leczenia pozostaje ścisła dieta bezglutenowa. W przypadku podejrzenia choroby warto skonsultować się z lekarzem, który dobierze odpowiednie badania diagnostyczne i zaplanuje dalsze postępowanie.
Poniżej przedstawiono odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące celiakii, które pojawiają się w kontekście objawów, diagnostyki i diety.
Celiakia to przewlekła choroba autoimmunologiczna, w której spożycie glutenu powoduje reakcję układu odpornościowego prowadzącą do uszkodzenia błony śluzowej jelita cienkiego.
Najczęstsze objawy to przewlekłe dolegliwości jelitowe, niedokrwistość, utrzymujące się zmęczenie i utrata masy ciała. Ostateczne rozpoznanie wymaga jednak badań laboratoryjnych i często biopsji jelita cienkiego.
Diagnostykę zwykle rozpoczyna się od badań krwi w kierunku przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej (tTG-IgA) oraz oznaczenia całkowitego poziomu IgA.
Najczęściej pojawiają się bóle brzucha związane z zaburzeniami trawienia i wchłaniania. Mogą jednak występować także bóle stawów lub kości.
Tak, predyspozycja genetyczna odgrywa ważną rolę w rozwoju choroby. Ryzyko zachorowania jest wyższe u krewnych pierwszego stopnia osób z celiakią.
Należy unikać produktów zawierających pszenicę, jęczmień i żyto oraz produktów, które mogą być zanieczyszczone glutenem.
U części pacjentów może wystąpić utrata masy ciała, szczególnie w przypadku zaburzeń wchłaniania składników odżywczych.
Charakterystyczną cechą choroby jest stopniowy zanik kosmków jelitowych w jelicie cienkim.
Czynnikiem wyzwalającym jest spożycie glutenu u osób z predyspozycją genetyczną.
Objawy celiakii mogą przypominać m.in. zespół jelita drażliwego (IBS), nieswoiste choroby zapalne jelit, nietolerancję laktozy czy nadwrażliwość na gluten niezwiązaną z celiakią.
Nieleczona celiakia może prowadzić do przewlekłych zaburzeń wchłaniania składników odżywczych, co skutkuje m.in. niedokrwistością, osteoporozą oraz niedoborami witamin i mikroelementów. W dłuższej perspektywie zwiększa także ryzyko powikłań, takich jak zaburzenia płodności czy niektóre nowotwory przewodu pokarmowego.
Hermax sp. z o.o.
Ul. Spokojna 2 lok. 1/1
20-074 Lublin
Pobierz aplikację
