Zespół jelita drażliwego (ang. Irritable Bowel Syndrome, IBS) jest jednym z najczęściej rozpoznawanych czynnościowych zaburzeń przewodu pokarmowego. Choroba ta nie prowadzi do uszkodzeń strukturalnych jelit, jednak może znacząco obniżać jakość życia pacjentów, wpływając na codzienne funkcjonowanie, samopoczucie oraz relacje społeczne. Objawy IBS bywają przewlekłe, nawracające i często nasilają się pod wpływem stresu lub określonych czynników dietetycznych.
Spis treści:
Zespół jelita drażliwego jest przewlekłym, czynnościowym zaburzeniem pracy jelit, zaliczanym do tzw. zaburzeń osi jelito–mózg. Oznacza to, że objawy wynikają z nieprawidłowej regulacji czynności przewodu pokarmowego, a nie z obecności zmian organicznych czy zapalnych [1].
Zespół jelita drażliwego diagnozuje się na podstawie kryteriów rzymskich IV obejmujących nawracający ból brzucha, któremu towarzyszą co najmniej dwa z trzech czynników: zmiany sposobu i częstości wypróżnień oraz konsystencji stolca [2,3].
W praktyce klinicznej wyróżnia się kilka postaci choroby:
Etiologia zespołu jelita drażliwego jest złożona i wieloczynnikowa. Do najlepiej poznanych przyczyn jej rozwoju należą nadwrażliwość trzewna, zaburzenia motoryki przewodu pokarmowego, upośledzenie równowagi mikrobioty jelitowej, a także przebyte infekcje przewodu pokarmowego (tzw. poinfekcyjny zespół jelita drażliwego). Jednakże, objawy zespołu jelita drażliwego mogą rozwinąć się na skutek czynników psychospołecznych, w tym głównie ekspozycji na przewlekły stres [2-4].
Coraz więcej uwagi poświęca się również roli stanu zapalnego błony śluzowej jelit oraz zaburzeń przepuszczalności bariery jelitowej.
Zespół jelita drażliwego dotyczy około 11 proc. populacji dorosłych na świecie [5]. Choroba częściej występuje u kobiet oraz u osób poniżej 50. roku życia. IBS stanowi jedną z głównych przyczyn konsultacji gastroenterologicznych w krajach rozwiniętych, w tym także w Polsce [6].
Coraz więcej badań wskazuje na istotną rolę mikrobioty jelitowej w patogenezie IBS. U pacjentów obserwuje się zmniejszoną różnorodność bakterii jelitowych oraz zaburzone proporcje między poszczególnymi szczepami [7,8].
Zaburzenie mikroflory jelit może prowadzić do zwiększonej produkcji gazów, nasilenia fermentacji jelitowej, zaburzeń bariery jelitowej i aktywacji układu immunologicznego niskiego stopnia [7,8].
Z tego względu w wybranych przypadkach stosuje się probiotyki o udokumentowanym działaniu, jednak ich skuteczność zależy od szczepu, dawki i typu IBS.
Badanie przeprowadzone na 400 pacjentach wykazało, że probiotyki mogą znacząco łagodzić objawy u osób cierpiących na zespół jelita drażliwego z przewagą biegunki (IBS-D) [9].
Do czynników zwiększających ryzyko rozwoju IBS zalicza się wspomniany wcześniej przewlekły stres oraz zaburzenia lękowe i stany depresyjne. Negatywny wpływ wywierają ponadto przebyte zakażenia jelitowe (zwłaszcza wirusowe), długotrwale przyjmowana antybiotykoterapia, siedzący tryb życia oraz dieta uboga w błonnik [2,7].
Głównym objawem zespołu jelita drażliwego jest nawracający ból brzucha, zwykle ustępujący po wypróżnieniu. Mogą towarzyszyć mu:
Warto podkreślić, że powyższe symptomy nie występują w nocy, co pozwala na wykluczenie innych schorzeń, w tym zapalenia wyrostka robaczkowego.
Diagnostyka IBS jest złożona, jednak bazuje przede wszystkim na wspomnianych wcześniej kryteriach rzymskich IV. Dla lekarza bardzo ważne jest wykluczenie innych chorób przewodu pokarmowego, w tym nieswoistego zapalenia jelit oraz celiakii.
W celu rozpoznania zespołu jelita drażliwego specjalista może zlecić wykonanie:
Leczenie zespołu jelita drażliwego jest kwestią indywidualną i dopasowaną do potrzeb pacjenta. Nadrzędne jest łagodzenie objawów ze strony przewodu pokarmowego. W tym celu często stosuje się leki o działaniu rozkurczowym, regulujące rytm wypróżnień, a także wybrane probiotyki i prebiotyki. W uzasadnionych przypadkach leki neuromodulujące, w tym trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne [2-4].
Skuteczność leczenia zwiększa połączenie farmakoterapii z modyfikacją stylu życia, w tym głównie diety.
„Zespół jelita drażliwego jest powszechnym, często wyniszczającym zaburzeniem przewodu pokarmowego, którego pełne spektrum objawów nie ma obecnie satysfakcjonującego leczenia medycznego ani dietetycznego.”
— Jeffrey M. Lackner, współautor projektu badawczego IBSOS
Istotną rolę w kontroli objawów IBS odgrywa dieta. Najlepiej przebadanym modelem żywieniowym jest dieta low FODMAP, polegająca na czasowym ograniczeniu fermentujących węglowodanów [10].
U większości pacjentów korzystne może być:
Prowadzenie dzienniczka żywieniowo-objawowego może pomóc w identyfikacji indywidualnych czynników wyzwalających dolegliwości.
Do produktów najczęściej wywołujących dolegliwości należą:
Eliminacja powyższych produktów powinna być czasowa, a dieta w IBS dopasowana do indywidualnych potrzeb i prowadzona pod nadzorem dietetyka klinicznego, aby uniknąć niedoborów żywieniowych. Dodatkowo zaleca się zwiększenie aktywności fizycznej i ograniczenie ekspozycji na bodźce stresowe.
Suplementacja może pomóc w łagodzeniu występujących objawów IBS, jednak nie zastępuje leczenia pod nadzorem lekarza. Najczęściej zalecane są probiotyki o dobrze przebadanym szczepie, maślan sodu, rozpuszczalny błonnik (np. psyllium) i witamina D (w przypadku niedoboru).
Decyzję o wdrożeniu suplementacji należy podejmować indywidualnie, w oparciu o aktualne zalecenia i rzeczywiste potrzeby organizmu.
IBS nie prowadzi do uszkodzeń jelit, zwiększonego ryzyka nowotworów, a także nie jest stanem zagrażającym życiu. Należy jednak pamiętać, że nieleczony może powodować:
Profilaktyka IBS obejmuje przede wszystkim modyfikację stylu życia. Wsparciem w leczeniu zespołu jelita drażliwego są regularna aktywność fizyczna, techniki redukcji stresu, odpowiednia ilość snu i regularne posiłki [1,10].
Zespół jelita drażliwego jako choroba przewlekła rodzi wiele pytań, szczególnie że jego objawy są niespecyficzne, a przebieg bywa bardzo indywidualny. Poniżej zebrano odpowiedzi na najczęściej pojawiające się wątpliwości pacjentów, oparte na aktualnej wiedzy medycznej i rekomendacjach towarzystw gastroenterologicznych.
Zespół jelita drażliwego nie ma jednej, jasno określonej przyczyny. Uważa się, że rozwija się w wyniku współdziałania wielu czynników, takich jak m.in. nadwrażliwość trzewna, zaburzenia motoryki jelit, nieprawidłowa komunikacja między jelitami a ośrodkowym układem nerwowym oraz zmiany w składzie mikrobioty jelitowej.
Podstawowym objawem zespołu jelita drażliwego jest nawracający ból brzucha, najczęściej związany z wypróżnieniem oraz zmianami częstości i konsystencji stolca. Dolegliwości mają charakter przewlekły, utrzymują się przez co najmniej 3 miesiące i wykazują tendencję do nawrotów.
Nie istnieje jedna uniwersalna lista produktów zakazanych, jednak wiele osób z IBS źle toleruje produkty bogate w fermentujące węglowodany. Dlatego też jednym ze wskazań jest stosowanie diety FODMAP.
Skuteczne postępowanie w IBS opiera się na połączeniu kilku czynników. Najlepsze efekty przynosi indywidualnie dopasowana dieta (często dieta low FODMAP), regularna aktywność fizyczna, redukcja stresu i techniki relaksacyjne, farmakoterapia dostosowana do dominujących objawów, a w wybranych przypadkach psychoterapia, zwłaszcza poznawczo-behawioralna.
Czas trwania zaostrzenia objawów IBS jest bardzo indywidualny. U niektórych osób dolegliwości ustępują po kilku godzinach lub dniach, u innych mogą utrzymywać się przez kilka tygodni.
Ogólne zalecenia dietetyczne informują o braku bezwzględnych przeciwwskazań do picia kawy. Jednakże u części pacjentów może ona nasilać objawy, szczególnie biegunkę i ból brzucha. Wynika to z jej wpływu na motorykę jelit oraz działania kofeiny.
Objawy IBS mogą przypominać wiele innych chorób przewodu pokarmowego. Najczęściej wymagają różnicowania z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit (chorobą Crohna, wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego), celiakią, nietolerancjami pokarmowymi, przerostem bakteryjnym jelita cienkiego (SIBO) i nowotworami jelita grubego (zwłaszcza u osób po 50. roku życia).
Zespół jelita drażliwego to przewlekłe zaburzenie czynnościowe przewodu pokarmowego, które – mimo braku zmian organicznych – może istotnie obniżać jakość życia, jednak przy właściwym rozpoznaniu i indywidualnym podejściu terapeutycznym objawy można skutecznie kontrolować. W leczeniu IBS ważna jest modyfikacja diety, redukcja stresu, odpowiedni styl życia oraz, w razie potrzeby, leczenie farmakologiczne i wsparcie specjalistów. Jeśli podejrzewasz u siebie IBS lub zmagasz się z przewlekłymi dolegliwościami jelitowymi, skonsultuj się z lekarzem lub dietetykiem klinicznym, aby opracować dopasowany plan postępowania oparty na aktualnych wytycznych naukowych.
Hermax sp. z o.o.
Ul. Spokojna 2 lok. 1/1
20-074 Lublin
Pobierz aplikację
